Bir cümlenin başında uzun süre kalmak, aynı taslağı defalarca değiştirmek ya da yeni bir fikir bulmak için ekrana biraz daha dikkatle bakmak… Yaratıcı üretimle uğraşan herkesin tanıyabileceği bu anlarda, çoğu zaman ilk refleksimiz daha fazla çabalamak olur. Oysa bazen düşüncenin ilerlemesi için ihtiyaç duyduğu şey, aynı soruya daha uzun süre bakmak değil, bir süreliğine başka bir yere yönelmektir.
Adatepe’de geçirilen bir gün, bu yön değişikliğine doğal bir alan açabilir. Taş sokaklardan zeytinliklere uzanan bir yürüyüş, bahçede geçirilen sakin bir öğleden sonra ya da yalnızca defteri kapatıp çevreye bakmak, üretme baskısının dışında kalabileceğimiz küçük zaman aralıkları yaratır. Doğa, yeni bir fikri garanti etmez; ancak zihnin sürekli aynı problem etrafında dönmek yerine farklı uyaranlarla karşılaşmasına imkân verebilir.
Psikoloji araştırmaları da yaratıcı düşüncenin yalnızca yoğun çalışma anlarından ibaret olmadığını gösteriyor. Yürüyüş, bir problemden kısa süreliğine uzaklaşma ve doğal çevreyle etkileşim üzerine yapılan çalışmalar, yaratıcı sürecin farklı yönlerini anlamamıza yardımcı oluyor. Bu bulguların her biri, tıkanıklığı ortadan kaldıran kesin bir yöntemden çok, düşünceye nasıl yeniden alan açabileceğimize dair birer ipucu sunuyor.
Yaratıcı Tıkanıklık (Creative Block) Nedir?
Yaratıcı tıkanıklık (creative block), yazarken, tasarlarken, çizerken veya yeni bir fikir geliştirmeye çalışırken üretimin ilerlemediğini hissettiğimiz durumları anlatmak için kullanılan bir ifade. Bazen ne yapacağımızı bilemeyiz; bazen de aklımıza gelen her fikir, daha tamamlanmadan yetersiz görünür.
Bu deneyimin herkes için aynı nedeni yoktur. Bir projeye fazla uzun süre odaklanmak, sürekli benzer çözümleri denemek veya ortaya çıkacak sonuca ilişkin beklentiler, yaratıcı süreci farklı biçimlerde etkileyebilir. Bu nedenle yaratıcı tıkanıklığı tek bir nedene bağlamak ya da herkes için geçerli bir çözüm önermek doğru olmaz.
Yine de yaratıcı süreçte sık karşılaşılan bir durum vardır: Bir problem üzerinde çalışmayı bıraktığımızda, düşünce her zaman tamamen durmaz. Bazen başka bir işle meşgulken, yürürken veya dinlenirken daha önce fark etmediğimiz bir bağlantı aklımıza gelir. Psikolojide bu tür süreçler, problemden uzaklaşmanın yaratıcı düşünmeye etkisi üzerinden de araştırılır.
Biraz Uzaklaşmak Neden İşe Yarayabilir?
Yaratıcı bir problem üzerinde çalışırken ara vermek, çoğu zaman işi yarım bırakmak gibi hissedilebilir. Oysa araştırmalar, bazı durumlarda problemden bir süreliğine uzaklaşmanın daha sonra çözüm üretmeye yardımcı olabildiğini gösteriyor.
2009 yılında yayımlanan bir analizde1, yaratıcı problem çözmede incubation olarak adlandırılan bu süreci inceliyor. Çalışma, bir problemi kenara bırakmanın bazı görevlerde olumlu etkileri olabildiğini, ancak sonucun problemin türüne ve aranın nasıl geçirildiğine göre değiştiğini ortaya koyuyor.
Bu bulguyu günlük yaratıcı yaşama uyarlarken, “Her ara yeni bir fikir getirir” demek yerine daha ölçülü bir şey söyleyebiliriz: Bazen aynı çözümü zorlamayı bırakmak, probleme başka bir açıdan dönebilmemiz için fırsat yaratır.
Masadan kalkmak, kısa bir yürüyüş yapmak veya bir süre başka bir işle ilgilenmek, bu yüzden üretimin karşıtı olmak zorunda değildir. Kimi zaman yaratıcı sürecin görünmeyen bir parçası da olabilir.
Yürürken Düşüncenin Yön Değiştirmesi
Yürüyüşün yaratıcı düşünceyle ilişkisi üzerine en dikkat çekici çalışmalardan biri, Marily Oppezzo ve Daniel Schwartz’ın 2014 yılında yayımladığı araştırmadır2. Dört deneyden oluşan çalışma, yürüyüşün özellikle farklı fikirler üretmeye yönelik görevlerde olumlu etkileri olduğunu gösteriyor.
Araştırmanın önemli bir ayrıntısı, bu etkinin yalnızca doğada yürümeye özgü olmaması. İç mekânda yürüyüş de bazı yaratıcı düşünme görevlerinde olumlu sonuçlar vermiştir. Dolayısıyla bu çalışmadan “Doğa yaratıcılığı artırır” gibi tek başına bir sonuç çıkarmak doğru olmaz; yürüyüşün kendisi de düşüncenin yön değiştirmesinde rol oynayabilir.
Adatepe’de bir yürüyüşü değerli kılan şey ise yalnızca hareket etmek değildir. Taş sokakların ardından açılan bir manzara, zeytin ağaçlarının arasındaki ışık veya yol boyunca fark edilen küçük bir ayrıntı, dikkatimizi üzerinde çalıştığımız problemden başka bir yere taşıyabilir.
Bazen defterde ilerlemeyen bir fikir, yürüyüş sırasında çözülmez. Ama masaya döndüğümüzde aynı fikre biraz daha farklı bakabiliriz.
Doğanın Sessiz Frekansı
Doğanın “sessiz frekansı” derken, ölçülebilir bir enerji ya da zihni belirli bir biçimde etkileyen gizli bir güçten söz etmiyoruz. Buradaki frekans, doğanın kendine özgü ritmini anlatan bir metafor: Rüzgârın yön değiştirmesi, yaprakların hareketi, ışığın gün boyunca farklılaşması ve dikkatimizi sürekli talep etmeyen bir çevrede bulunmak.
Doğal çevrenin dikkat üzerindeki etkisi, psikolojide uzun süredir araştırılan bir konu. Bir başka çalışma3 ise, doğayla etkileşimin yönlendirilmiş dikkat üzerinde olumlu etkileri olabileceğini gösteriyor. Bu araştırma doğrudan yaratıcı tıkanıklığı incelemese de, zihinsel yorgunluk ve dikkatin yenilenmesi üzerine düşünmek için önemli bir zemin sunuyor.
Adatepe’nin doğasında geçirilen zaman da bu açıdan farklı bir deneyim yaratabilir. Bir yürüyüş sırasında sürekli yeni bir karar vermek, bir bildirime cevap yetiştirmek veya bir sonraki işi planlamak zorunda kalmadan çevreyi izlemek, dikkatin başka bir ritme geçmesine imkân tanır.
Burada amaç zihni tamamen boşaltmak değil. Bazen yalnızca düşüncenin yönünü değiştirmek, uzun süredir aynı noktada duran bir fikre yeniden yaklaşabilmek için yeterli olabilir.
Doğada Geçirilen Zaman Yaratıcı Düşünceyi Nasıl Etkileyebilir?
Doğada geçirilen daha uzun sürelerin yaratıcı düşünceyle ilişkisini inceleyen çalışmalar da bulunuyor. 2012 yılında yayımlanan bir başka araştırma4, doğada geçirilen birkaç günlük deneyim ile yaratıcı akıl yürütme performansı arasında olumlu bir ilişki bulmuştur.
Ancak bu çalışmanın önemli bir sınırı var: Araştırmacılar, gözlenen etkinin doğanın kendisinden mi, teknolojiden uzaklaşmaktan mı, yoksa deneyimin diğer koşullarından mı kaynaklandığını kesin olarak ayıramıyor. Bu nedenle bulguyu, “Doğada birkaç gün geçirmek yaratıcılığı kesin olarak artırır” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.
Yine de çalışma, yaratıcı düşüncenin içinde bulunduğumuz çevreden bağımsız olmadığını hatırlatıyor. Günlük alışkanlıklarımızdan uzaklaşmak, farklı bir manzarayla karşılaşmak ve dikkatimizi başka şeylere yöneltmek, düşünce biçimimizi etkileyebilecek deneyimler arasında yer alabilir.
Yaratıcı Zihne Alan Açan Küçük Bir Pratik
Yaratıcı tıkanıklık yaşadığımızda, yeni bir fikir bulmayı hedefleyen bir yürüyüşe çıkmak bile bazen başka bir performans beklentisine dönüşebilir. Bu yüzden daha sade bir yaklaşım denemek mümkün: Bir süreliğine üretme hedefini bırakıp yalnızca çevreyi gözlemlemek.
Kısa bir yürüyüş sırasında telefonu kenara koyabilir, dikkatinizi yol boyunca karşılaştığınız tek bir ayrıntıya yöneltebilirsiniz. Bir ağacın gölgesi, taş bir duvarın dokusu, rüzgârın sesi veya daha önce fark etmediğiniz bir renk… Bunları bir fikre dönüştürmeye çalışmadan, yalnızca gözlemlemek yeterli.
Yürüyüşün ardından defterinizi açıp aklınıza gelenleri birkaç dakika boyunca serbestçe yazabilirsiniz. Tamamlanmış cümleler, iyi fikirler veya kullanılabilir sonuçlar üretmek zorunda değilsiniz. Bir kelime, küçük bir çizim ya da yarım kalmış bir düşünce de bu notların parçası olabilir.
Bu, yaratıcı tıkanıklığı tedavi eden bir yöntem değil; araştırmalardan hareketle hazırlanmış, dikkati değiştirmeye ve düşünceye biraz alan açmaya yönelik basit bir öneri. Bazen işe yarayabilir, bazen de yalnızca iyi bir yürüyüş olarak kalır.
Adatepe’de Üretmeden Geçirilen Bir Gün
Yaratıcı üretimle uğraşırken dinlenmeyi de verimli hale getirmeye çalışmak kolaydır. Bir kitabı yeni bir fikir bulmak için okumak, yürüyüşe bir proje üzerine düşünmek için çıkmak veya güzel bir manzarayı hemen bir fotoğrafa dönüştürmek… Oysa bazen bir günü, sonunda ortaya çıkacak bir şey beklemeden geçirmek de mümkündür.
Adatepe’de taş sokaklarda dolaşmak, zeytinliklerin arasından geçen bir yolu takip etmek, bir kahve eşliğinde kitap okumak veya defteri açmadan yalnızca çevreyi izlemek, böyle bir günün parçaları olabilir. Bu deneyimlerin mutlaka yaratıcı bir sonuca dönüşmesi gerekmez.
İda Blue’nun bulunduğu coğrafya da bu anlamda, günlük üretim alışkanlıklarından bir süre uzaklaşmak isteyenler için farklı bir çevre sunar. Ancak burada özel bir yaratıcı inziva, atölye veya terapötik program düzenlendiğini varsaymıyoruz. Sözünü ettiğimiz şey, kişinin kendi zamanını daha serbest biçimde geçirebilmesi.
Fikir Bazen Geri Döner
Yaratıcı tıkanıklığa verilen her ara, yeni bir fikirle sonuçlanmayabilir. Bazen yürüyüşten sonra aynı soruya döneriz; bazen de çözüm, hiç beklemediğimiz başka bir anda belirir. Yaratıcı sürecin her zaman doğrusal ilerlememesi, onu daha az değerli kılmaz.
Psikoloji araştırmaları, yürüyüşün, zihinsel araların ve doğal çevreyle etkileşimin düşünce üzerinde farklı etkileri olabileceğini gösteriyor. Fakat bu bulgular, herkes için geçerli tek bir yaratıcı çalışma biçimi sunmuyor.
Belki de önemli olan, üretimin yalnızca masanın başında geçirilen zamandan ibaret olmadığını hatırlamak. Bazen bir fikre yaklaşmanın yolu, ondan kısa bir süreliğine uzaklaşmaktan geçebilir.
Adatepe’de bir yürüyüş, bu aranın yalnızca mekânını değiştirir. Geri kalanını ise düşüncenin kendi zamanı belirler.
Kaynakça
- Oppezzo, M. & Schwartz, D. L. (2014) — Give Your Ideas Some Legs: The Positive Effect of Walking on Creative Thinking: https://doi.org/10.1037/a0036577
- Berman, M. G., Jonides, J. & Kaplan, S. (2008) — The Cognitive Benefits of Interacting With Nature: https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2008.02225.x
- Sio, U. N. & Ormerod, T. C. (2009) — Does Incubation Enhance Problem Solving? A Meta-Analytic Review: https://doi.org/10.1037/a0014212
- Atchley, R. A., Strayer, D. L. & Atchley, P. (2012) — Creativity in the Wild: Improving Creative Reasoning through Immersion in Natural Settings: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0051474
